De geschiedenis van de Knoptoren
HistorieSint-Oedenrode - De belangstelling voor de Knoptoren als uniek Roois erfgoed is groot, zowel onder oude als nieuwe Rooienaren; maar wat weten we over details? In een reeks van 6 artikelen vertellen we over de vele interessante, cultureel historische wetenswaardigheden rondom dit Roois icoon. Na het eerste artikel over de dominante toren, deze keer aandacht voor het bescheiden maar zeer levendige “kerkje” dat aan de toren is vastgeplakt.
Door: Derk de Bruijn & Winfried van der Bom
Wat eens een imposant gebouw was
Op de plek waar nu het Knoptorenkerkje staat, stond vroeger de Sint-Maartenskerk, toegewijd aan Sint Martinus, de bisschop van Tours uit de 4e eeuw. Oorspronkelijk van hout, later opgetrokken uit steen. Ruim 400 jaar, zo tussen 1400 en 1800, domineerde de Sint-Maartenskerk (oorspronkelijk als parochiekerk van Eerschot en Rode) moeiteloos Sint-Oedenrode en omgeving.
Het moet indertijd een indrukwekkend gezicht zijn geweest met op nog geen kilometer afstand de evenzo grote Odakerk (als Kapittelkerk voor de Heilige Oda) met rond de beide kerken, boerderijen en verstrooide woningen.
De Sint-Maartenskerk was toen veel groter dan het kerkje van nu. De kerk had een middenschip, zijbeuken en een hoogkoor. De oorspronkelijke omvang is nog duidelijk terug te zien aan de huidige muren van het achterliggende kerkhof. De fundamenten van deze muren waren die van de oorspronkelijke kerk. Op het kerkhof verbeelden een zestal coniferen de pilaren die daar ooit stonden (naar een ontwerp van Rinus van der Heijden).
Zoals in het eerste artikel beschreven, werd rond 1600 een knop op de toren geplaatst. Helaas leidde dit niet alleen tot een verfraaiing, maar zo’n 200 jaar later ook tot het einde van de kerk. In 1800, tijdens een hevige storm, brak de knop van de toren en vernielde het dak van de kerk. De kerk veranderde daarmee in een bouwval en werd grotendeels gesloopt. Door de regen ging de kalk van de pilaren en werden schilderingen zichtbaar: Aan elke pilaar één van de apostelen. Daar is nu niets meer van te zien.
Op de plaats van de oude kerk werd een kleinere kerk gebouwd. Tussen de voorste pilaren kwamen nieuwe buitenmuren. Het dak van het hoogkoor aan de achterzijde werd hergebruikt en vormt nu nog het dak van de kerk die in 1808 gereed kwam. De voormalige knop van de toren werd vervangen door een “lantaarn”. Over deze herbouw en de rol daarin van Koning Lodewijk Napoleon (Koning van Nederland van 1806 -1810, broer van Keizer Napoleon) meer in een volgend artikel.
Een selectie uit een rijke geschiedenis aan restauraties
De geschiedenis van de Knoptorenkerk is door vele mensen, op vele momenten én met vele “waarheden” opgetekend en in beeld gebracht. In 2018 is -onder redactie van bestuurslid Wilbert van Susante – het prachtige fotoboek “de Knoptoren een icoon van Sint-Oedenrode in kunst en geschiedenis” uitgegeven, vol met afdrukken van originele afbeeldingen én verhalen (verkrijgbaar via de Stichting). Ook de dia presentatie door kunstenaar Geert Mul (te zien op de zolder van de kerkzaal) geeft een boeiend beeld van de bouwkundige ontwikkelingen van het kerkgebouw.
Sinds de kerk in 1808 zijn huidige vorm kreeg, tekenen we diverse restauraties op o.a. in 1871 (na blikseminslag), in 1926, 1958 en in 1968-1969. Ook waren er restauraties in 1998 (o.a. het door bonte knaagkever aangetaste houten dak gewelf), in 2017 (uitbreiding met riante toiletruimte naar ontwerp van Floris Alkemade en Sjef van Griensven, en vernieuwing van de leien dakbedekkingen), in 2020 (herstel van de brokkelige wanden aan de binnenzijde door Gerrit Ketelaars), en in 2025 (herstel kerkhofmuren).
Grootscheepse aanpassing 1968- 1969
Na overleg met de gemeente Sint-Oedenrode en met toestemming van Monumentenzorg werd de ingang van de kerk, tot dan aan de kerkhofzijde, verplaatst naar de toren. De torenhal werd daardoor de ontvangstruimte. Met de verplaatsing van de ingang werd ook het interieur grondig onder handen genomen. Onder de tegelvloer werd vloerverwarming aangelegd en de oude kolenkachel werd vervangen door centrale verwarming. Bij het aanleggen van de tegelvloer werden de resten van een oven gevonden waarin waarschijnlijk één of meerdere kerkklokken zijn gegoten.
De preekstoel werd verplaatst naar de kerkhofzijde en boven de preekstoel werd het ronde glas-in-lood raam aangebracht naar een ontwerp van de kunstenares Gunhild Christensen. In oktober 1975 werd een orgel (uit 1875) geplaatst op de balustrade. Een nieuw steungazen plafond maakte de kerkruimte compleet.
Tot dan toe gingen de kerkgangers via de Kerkdijk aan de oostkant naar binnen; nu moest er ruimte voor de nieuwe ingang aan de westkant worden gecreëerd; enkele oude huisjes aan de Eerschotsestraat moesten daarvoor wijken. Kleinzoon Ad Vermeltfoort schrijft daarover (in een reactie op ons eerste artikel): “ …Mijn opa en oma woonden aan de voet van de Knoptoren; de voorgevel van hun huis stond tegen de stoeprand van de Eerschotsestraat, met een gangetje aan de kant van Jan de Koning de melkboer, kon je langs hun huis naar de toren…..” Ook dat huis en opa’s moestuin maakten dus plaats voor de huidige parkeerplaats en toegang.
Knoptorenkerk een rijksmonument
Sinds 1973 is de Knoptorenkerk een rijksmonument. Per 30 december 2009 is het eigendom – en daarmee de onderhoudsplicht - van de Knoptorenkerk door de Protestantse Gemeente Sint-Oedenrode / Son en Breugel overgedragen aan de “Stichting tot instandhouding, beheer en exploitatie van de Knoptorenkerk”. In een volgend artikel gaan we in op de diverse wisselingen van eigendom en gebruik van de Knoptorenkerk; een interessante afspiegeling van de Zuid-Nederlandse geschiedenis!
De Stichting Knoptoren moedigt “heel Rooi” aan om te genieten van “jullie” Knoptorenkerk. Op www.knoptoren.nl lees je meer o.a. over rondleidingen, huurmogelijkheden, openbare evenementen en mogelijkheden om het behoud van de Knoptoren te steunen.
Must sees uit dit artikel: Kerkhofmuren en conifeer-pilaren; bijzondere dak gewelf; het raam boven de preekstoel; orgel, en andere historische interieurstukken; Diareeks Geert Mul.
Volgende keer; “ Het kerkhof met zijn bijzondere rustenden en hun verhaal”
Reacties naar: vrienden@knoptoren.nl
