De geschiedenis van de Knoptoren
HistorieSint-Oedenrode - De belangstelling voor de Knoptoren als uniek Roois erfgoed is groot, zowel onder oude als nieuwe Rooienaren; maar wat weten we over details? In een reeks van 6 artikelen vertellen we over de vele interessante, cultureel historische wetenswaardigheden rondom dit Roois icoon. Vandaag het eerste artikel over: De toren zélf, van de eerste steen tot heden.
Door: Derk de Bruijn & Winfried van der Bom
Hoezo de KNOPtoren?
In de eerste helft van de 15e eeuw werd aan de bestaande St. Maartenskerk (waarover meer in een volgend artikel ) een toren toegevoegd. Het is niet bekend of de toren toen al een knop had. Een eeuw later, tijdens de 80-jarige oorlog (1568-1648) werd de toren door Staatse Troepen in de as gelegd (1583). Alleen de stenen onderbouw bleef intact. Tijdens het Twaalfjarig Bestand (1609-1621) werd de toren vernieuwd en een knop aan de toren toegevoegd. De knop was ongeveer 2 meter hoog.
Op 9 november 1800 brak tijdens een zware storm de knop van de toren en viel door het dak van de kerk. De kerk werd daarna grotendeels gesloopt en op de plaats van de oude kerk werd later een nieuwe, kleinere kerk gebouwd (ook daarover meer in een volgend artikel). De knop van de toren werd in 1801 vervangen door een lantaarn, die ook vandaag de dag nog op de spits prijkt. Toch heet de toren in de volksmond nog altijd de ‘Knoptoren’.
Over de eerste eeuw van de toren is weinig bekend, behalve over het metselwerk. Dat metselwerk vertoont, vooral in de traptoren een bijzonder detail: op regelmatige afstand zitten grote blokken baksteen van circa 38 x 24 x 12 cm. Dit zijn zogenaamde bloemstenen. De naam is als volgt ontstaan: bij het vormen van bakstenen kwam vroeger veel kinderarbeid voor.
Na het vormen van voldoende stenen voor een baksel, maakten de kinderen een grote steen, versierden die met bloemen en brachten hem naar de baas; tijd voor een feestje. Daarna werd de bloemsteen met de andere stenen gebakken en kwam zo in het metselwerk terecht. (bron Harry van Kuijk).
Rampspoed en herstel
Zo brandde In 1871 de toren bijna af door blikseminslag. Door krachtdadig blussen, waarbij emmertjes water uit de Dommel aan elkaar werden doorgegeven tot aan de toren, werd erger voorkomen. Een restauratie van de toren volgde in 1926. Op 16 december 1942, werden de drie klokken die in de toren hingen door de Duitsers gestolen.
De avond tevoren luidden buurtbewoners, uit protest, de klokken een half uur lang. Na de bevrijding is de grootste klok teruggevonden en weer in de Knoptoren opgehangen. De twee andere klokken werden omgesmolten voor de Duitse wapenindustrie (meer over de toren tijdens WO II in een volgend artikel).
In 1958-1959 volgde nogmaals een restauratie van de toren. Alle acht stijlen van de lantaarn waren grotendeels weggerot. Ook werd de toegang tot de kerkzaal via de toren in ere hersteld.
Gebruik over de jaren heen
Uiteraard was de toren primair een statussymbool, zowel voor het dorp (m.n. Eerschot) als voor de religie. Daarnaast had en heeft de toren diverse praktische functies. Zo gebruikten de soldaten van Napoleon toren en kerk als kazerne en paardenstal. Tijdens dreigende tijden vormde de toren een ideale uitkijkpost; diverse inscripties in de houten spitsconstructie getuigen daar nog van. De functies van klokgelui en uurwerk zijn niet te missen. Ook de brandweer maakte voor het drogen van de slangen dankbaar gebruik van de toren.
Ook in de huidige tijd is de toren volop in gebruik. Daarvoor werd in 2019 de hal van de toren grondig aangepast. Hij werd voorzien van glazen tochtdeuren en een “zwevende ring” met verlichting en verwarmingselementen.
Vanaf 2021 faciliteert de Kunststichting een permanent kunstwerk in de Knoptoren, bestaande uit digitale seizoen-beelden van de verre omgeving vanuit de uurwerkzolder, een presentatie op de kerkzolder en “geschiedenisjes” in de torenopgang. In deze gebrandschilderde nisjes is de geschiedenis van de Knoptoren weergegeven.
Afmetingen en eigendom van de Knoptoren
De hoogte van de Knoptoren is 53,24 meter tot de top van de koning stijl. Tot aan het puntje van het kruis is het 55,25 meter. De stenen romp is 31,68 meter hoog. De vloer van de lantaarn is ongeveer 2,60 x 2,60 meter. De Knoptoren is eigendom van de burgerlijke gemeente Meierijstad en wordt beheerd door de Stichting Knoptoren (die eigenaar is van de aangrenzende kerkzaal en het kerkhof)
De Stichting Knoptoren moedigt ‘heel Rooi’ aan om te genieten van ‘jullie’ Knoptoren. Op www.knoptoren.nl lees je meer o.a. over rondleidingen, openbare evenementen en mogelijkheden om het behoud van de Knoptoren te steunen.
Must sees uit dit artikel: Bloemstenen, 3 Kunstwerken, Torenhal, Brandslangen-takel, Inscripties.
Volgende keer: “Het kerkgebouw was vele malen groter dan nu”
Reacties naar: vrienden@knoptoren.nl
