WeetWeerWatWeetjeSpeciaal: Wat is de oorsprong van Kerstmis

Sint-Oedenrode – Christenen over de hele wereld vieren tijdens Kerstmis de geboorte van Christus. Niet alleen in de Rooms Katholieken en de Protestantse kerken, maar ook de Kopten en de Orthodoxe kerken vieren Kerstmis. Maar wordt Kerstmis pas gevierd sinds de geboorte van Christus of is het feest al veel ouder of jonger?

De oorsprong van wat nu Kerstmis is, ligt al van ver voor onze jaartelling. De Germanen vierden rond de kortste dag van het jaar hun midwinter- of winterzondewendefeest. Volgens de Romeinse kalender viel de winterzonnewende op 25 december. Nadat het Christendom in het Romeinse rijk haar intrede had gedaan en zelfs staatsgodsdienst was geworden, veranderde in de loop van de vierde eeuw het winterzonnewendefeest in de viering van de geboorte van Jezus Christus. Er zijn minimaal twee verklaringen hoe dat Kerstmis is ontstaan. De eerste is gebaseerd op de wil van de bisschoppen in het Romeinse rijk. Die wilden het heidense geboortefeest van de zonnegod veranderen in het feest van de geboorte van Jezus Christus. De tweede verklaring is dat geleerden op basis van berekeningen van de stand van de zon en de sterren de geboorte van Jezus wilde bepalen. Als de geleerden van die tijd de juiste datum van Pasen -de wederopstanding van Christus uit de dood- wilden berekenen, komen zij tot de conclusie dat Jezus rond de tijd van het lentebegin is overleden. Omdat zij daarbij aannamen dat Jezus ook rond die tijd verwekt moet zijn, komt zijn geboorte negen maanden later in de boeken. De vraag of een van deze twee theorieën -en zo ja welke- de juiste is, zal wel nooit meer met zekerheid beantwoord kunnen worden.

Niet overal op 25 en 26 december gevierd
Kerstmis wordt niet op alle plaatsen in de wereld op 25 en 26 december gevierd. Dan hebben we het niet alleen over de tweede kerstdag op de 26^e, die bijvoorbeeld in Frankrijk en de Franstalige kantons van Zwitserland, maar ook in delen van Duitsland en in Portugal niet als officiële feestdag te boek staat, maar ook over de viering van Kerstmis in het algemeen. In landen waar het Orthodoxe Christendom -zoals Rusland of Ethiopië- de belangrijkste geloofsovertuiging is, wordt Kerstmis dertien dagen later gevierd. De oorzaak hiervoor is dat deze geloven nog tot het begin van de vorige eeuw de Juliaanse kalender gebruikten, die dertien dagen voorloopt op de Gregoriaanse kalender, die door de Rooms Katholieke kerk wordt gebruikt. Paus Gregorius de dertiende voerde deze kalender in 1582 in, omdat men in die tijd ontdekte dat de Juliaanse kalender niet meer aansloot bij de loop van de seizoenen. Gregorius sloeg tien oktoberdagen in 1582 over. Na donderdag 4 oktober volgde vrijdag 15 oktober en daarmee liep de kalender weer parallel met de seizoenen. In landen met een Orthodox geloof werd de kalender pas in de loop van de twintigste eeuw aangepast, maar religieuze feestdagen zoals Pasen en Kerstmis, worden nog steeds dertien dagen later gevierd dan in de Westerse Christelijke kerken. Om deze reden wordt Kerstmis in bijvoorbeeld Rusland op 7 januari gevierd. Die dag is het volgens het Orthodoxe geloof pas 25 december.

De kerstboom en de kerststal
Ondanks dat wij de kerstboom en Kerstmis bijna altijd in één adem noemen, is het gebruik van een spar als kerstboom nog maar een paar honderd jaar oud. Voor de Germanen stond de eik centraal bij de midwinterviering, de legende gaat dat de Germanen een oude eik verbrandden voor de warmte, maar echte bewijzen hiervoor bestaan niet. De spar als kerstboom kwam met Luther in de Protestantse kerk, al zijn er ook stemmen die dit als onjuistheid benoemen. De eerste met zekerheid bekende kerstboom kwam voor in de werken van de Duitse schrijver Goethe in de achttiende eeuw. De eerste kerstbomen in de Duitse Lutherse kerken deden met zekerheid hun intrede in de negentiende eeuw. In die tijd haalden ook welgestelden Protestanten met Kerstmis een spar in huis. Later in de negentiende en in het begin van de twintigste eeuw was de kerstboom in Protestantse gezinnen al een algemeen gebruik. In de Rooms Katholieke kerk en bij haar aanhangers kwam de kerstboom pas na de Tweede Wereldoorlog in zwang. Wel had de kerststal bij de Rooms Katholieken al een veel oudere traditie. De oorsprong van de kerststal moet gezocht worden bij Franciscus van Assisi, die in het jaar 1223 in Greccio (Italië) een levende kerststal liet maken. Franciscus heeft de kerststal zoals wij die nu kennen beïnvloed. Tot die tijd werd er op de eerste kerstdag alleen maar een kribbe op of naast het altaar geplaatst.

Kerstmis steeds meer seculair
De viering van Kerstmis is in de loop van de tijd behoorlijk veranderd. Waar het erop lijkt dat het heidense midwinterfeest ooit aan de oorsprong van het Christelijk kerstfeest lag, wordt Kerstmis door de ontkerkelijking in het westen nu weer steeds meer een feest op niet religieuze basis. Ondanks dat Kerstmis een Christelijk feest is, zijn er steeds meer landen waar op 25 december toch op de een of andere manier bij de essentie van Kerstmis als een moment van vrede, liefde en saamhorigheid wordt stilgestaan.