WeetWeerWatWeetje: Waarom heeft een dag 24 uur?

Sint-Oedenrode – Als de klok in Rooi twaalf uur slaat, gebeurt dat op hetzelfde moment ook in Amsterdam, Keulen, Berlijn en Madrid om maar een paar Europese steden te noemen. In Londen slaat op datzelfde moment de klok elf keer en in Helsinki maar één keer. Met andere woorden de tijd is niet op alle plaatsen hetzelfde. Lopen de klokken in al die plaatsen wel op tijd? Duurde een uur altijd een uur? Tijd om eens wat over de tijd te weten te komen

Mensen hebben altijd behoefte gehad om de dag in te delen in tijdseenheden. Al ver voor onze jaartelling had de mensheid in de gaten dat de zon elke dag opnieuw aan het begin van de middag in het zuiden op het hoogste punt stond. Met zonnewijzers werd de dag in gelijke delen verdeeld. Maar dan ook letterlijk de dag. Zeker in de gebieden van het Midden-Oosten waar de oudste bekende beschavingen waren, was het verschil in daglengte gedurende de seizoenen minder dan in noordelijkere of zuidelijkere breedten.

De Romeinen deelden de dag als eerste op in twaalf gelijke delen. Vanaf zonsopkomt tot het middaguur kende de Romeinse tijdrekening zes uren. Tot zonsondergang telden de Romeinen nog een keer zes uren. Dat de uren gedurende de seizoenen elke dag een andere lengte hadden, maakte in die tijd niet het verschil. Dat bleef zo tot het einde van de Middeleeuwen toen de eerste uurwerken werden uitgevonden. Omdat men toen ook in de uren zonder zon (de avond en nacht) de tijd kon waarnemen werd de dag die aanvankelijk twaalf uur duurde gemeten in een etmaal dat twee keer twaalf uur had. Vandaar dat wij nog steeds elk uur van de dag twee keer op onze klok aflezen. Ondanks dat in het spraakgebruik zowel in de middag als ’s nachts het drie uur kan zijn, zien we in spoorboekjes het verschil weergegeven als 03:00 uur en 15:00 uur. Dat in tegenstelling tot de Angelsaksische landen waar nog veel meer dan bij ons gebruik wordt gemaakt van 3 AM en 3 PM (voor de middag en na de middag). Toen ontdekte men ook dat niet alle dagen even lang zijn. Omdat de baan van de aarde om de zon, geen exacte cirkel is, maar een ellips bleek dat de lengte van een dag gemeten tussen de twee hoogste zonnestanden van twee elkaar opvolgende dagen niet exact 24 uur was, maar dat daar over een jaar genomen opgeteld tot wel een kwartier verschil in kon voorkomen. Daarom werd aan het einde van de achttiende eeuw besloten om de tijdseenheid van een uur te definiëren als 365 keer 24 uur. Daarmee had elke plaats op dezelfde meridiaan (lengtegraad) voortaan dezelfde tijd. Voor de mensen in die tijd een geweldige vooruitgang.

Met de snelheid van reizen in die tijd maakte het geen verschil dat het in Vlissingen twaalf minuten later twaalf uur was dan in Groningen. Dat tijdverschil begon pas met het snelle reizen per trein en het gebruik van de telegraaf een probleem te vormen. Daarom werd in 1909 in Nederland de Amsterdamse tijd ingevoerd. Op het moment dat de schaduw van de Westertoren in Amsterdam het kortst was, was het vanaf toen in heel Nederland twaalf uur ’s middags. Dat was om precies te zijn 19 minuten en 32,13 seconden later dan Greenwich Mean Time ((GMT) de tijd die nu in de hele wereld als Standaard tijd geldt). Het was ook veertig minuten vroeger dan de tijd in Berlijn. Toen de Duitsers in mei 1940 ons land binnenvielen was één van hun eerste daden onze tijd aanpassen aan de Duitse tijd die we nu kennen als de Midden Europese Tijd. Omdat de Duitsers toen zomertijd hadden, werd het op 16 mei 1940 in één keer een uur en veertig minuten later dan op de 15^e mei. Die Midden Europese Tijd werd in alle door de Duitsers bezette landen ingevoerd. Maar ook in Spanje, dat nooit bezet was door de Duitsers werd de Midden Europese Tijd ingevoerd. Dictator Franco, die zeker voor de oorlog nog goede maatjes met de Duitse leider Hitler was, vond het wel makkelijk om dezelfde tijd te gebruiken dan de Duitsers. Dat is na de oorlog nooit meer veranderd. Daarom kan het nu gebeuren dat de klok in Spanje, dat stukken westelijker ligt dan Londen, nog altijd een uur achter loopt op GMT. Maar ook in ons land staat de klok niet om twaalf uur op het hoogste punt.

Ook in een klein gebied zoals Rooi zijn er al duidelijk meetbare verschillen. Zo staat de zon in de zomer pas om 13:38:09 op het hoogste punt en in de winter is dat vanzelfsprekend een uur eerder. Let wel, dat geldt voor de toren van de Martinuskerk. Op Jekschot staat de zon al 21 seconden eerder op zijn hoogst en op de Eekhoorn moeten ze daar dan nog 18 seconden op wachten.